برخی از مسافران گذشته بدون تعمق وغور در زندگی ترکمن ها، در سفرنامه های خود اغلب می نوشتند که این مردم دارای هنر رقص نیست. با دستاویز به اینگونه نوشته ها، چنین توصیف و تعریفی برای ترکمن ها تثبیت شد و این مسئله تا به امروز در تصور و شناخت برخی افراد وجود دارد. اما این امر چنین نیست. در اینجا البته هنر رقص حرفه ای ترکمنی، که در حکومت شوروی، بر پا‌یه بسیاری از عنا‌صر فرهنگ رقص برخی خلق های دیگر ساخته شد در نظر نیست.

رقص ترکمنضمنا این امر درکارنامه خودِ گروه دولتی رقص ملی ترکمنستان که درسال ۱۹۴۱ ا‌یجاد و در سال ۲۰۰۱ توسط صفرمراد نیازاوف منحل شد و طی سال های موجودیت خود در دهها کشور جهان به موفقیت های بزرگی دست یافته بود تحقق یافت.

سخن درباره رقص غیر معمولی مانند “کوشت دِپدی” یا “کوشت دِپمِک” است. بسیاری از آنهایی که اکنون در پهنای اتحاد جماهیر شوروی سابق زندگی می کنند، احتمالا فیلم های محصول داخلی مانند «ستاره اولوغ بک» ،«حمزه» و یا «۲۶ کمیسرهای باکو» دیده و بیاد داشته باشند که در آنها صحنه هایی از مراسم و ریاضت های درویشی، به همراه رقص ریتمیک نشان داده می شود.

چیزی مشابه این در اواخر قرون وسطی (ازقرن چهاردهم)، و درغرب ترکمنستان رخ داد. در اینجا بین گروه اولاد ( قدیس) “آتا” به اصطلاح شکل ذکر صوفیانه بلند که همراه با حرکات موزون متداول شده بود، شکل گرفت. دیرتر این شکل مراسم در بین مردم اطراف، مراسم « درمانی » نام گرفت، چونکه بیشتر از همه برای «درمان» بیماری روحی افراد یا زنان نابارور، که هدف آن طبق تصورات خرافی، طرد و بیرون راندن ارواح شوم و یا اهریمن از آنها که گویا علت بیماری شده ترتیب داده می شد.

در سال های دهه های سی و چهل میلادی اکثریت «آتا ها» ازغرب ترکمنستان به شما‌ل، به خوارزم مهاجرت، و دیرتر بخش کوچکی از آنها به ناحیه جنوب غربی به اترک و گورگن کوچ کردند . جایی که عمل و روش «ذکردرما‌نی» آنها را نمایندگان دیگر گروه های قد‌یسین که در اینجا زندگی می کردند، یعنی مختوم ها ( ماغتیم )ادامه دادند.

آنها تحت هدایت رهبران معنوی خود، که به عنوان «ایشان» شناخته می شدند به صورت دوره ای نشست های «ذکر درمانی» را انجام می دادند ، که درعمل نه تنها به عنوان ناظر بلکه شرکت کنندگان معمولی، مردانی از توده های اصلی مردم بومی – یموتها جلب می شدند.

علاوه برآن مریدهای تازه کار، خود مرشد‌ین – «ایشان ها»، گهگاه «ذکر» را به عنوان تفریح و سرگرمی ترتیب می دادند. سمت و سوی سرگرم کننده «ذکر» در اواخر قرن نوزدهم و سه دهه نخست قرن بیستم رشد ویژه ای داشت.

در حدود سال های دهه بیست و دهه سی قرن بیستم در ارتباط با اعتلاء و رشد همگانی فرهنگ و بهبود خدمات بهداشتی و درمانی مردم، از یک سو تعرض به سنن مذهبی در بستر سیاست اعلام شده “آته ایسم” پیکارجویانه و از سوی دیگر«رقص درمانی» مانند بسیاری دیگر عناصر شیوه های قدیمی زندگی در ترکمنستان رخت بربست.

خاطرات درباره این دهه ها تنها در حا‌فظه قدیمی ها، و در توصیفات تکه تکه شده مولفان پراکنده و متفرق حفظ شده است. براساس داده های مردم نگارانه «رقص درمانی» – ذکر به شرح زیر روی داده است. در مرکز یک دایره، که از شرکت کنندگان آن نیز تشکیل شده، بیمار دراز کشیده است، در پیرامون آن یک یا چند پیشرو و میزبان می رقصند.

از میان شرکت کنندگان همچنین آوازه خوانانی که شعرهایی را ازغزل شاعران صوفی وعارف سده های میانه به لحن وآهنگ ملودی های کلاسیک قرون وسطی، پیش ازهمه نوایی می خوانند اختصا‌ص داده شده اند. سایر شرکت کنندگان هماهنگ پا برزمین کوبیده و هر بند سرود را با خوانش و نفس – دم خاص « هووا – هوو…» همراهی می کنند.
ملودی آوازخوانان، تبادل موسیقی، کوبش پا برزمین، ترنم و رقص باید درارتباط دقیق ریتمیک با یکدیگر قرار بگیرند، به گفته شاهدان با ایجاد این منظره، تاثیرعاطفی عمیقی برهمه آن کسانی که به آنجا آمده و آنرا تماشا می کنند گذاشته می شود. در حقیقت امر ارائه این حرکت وعمل نمایشی به وسیله روحانیت، تاثیربخشیدن بر پیرا‌مونیان است.

گفتن اینکه برآمد سمت و سوی سرگرم کننده این عمل چه زما‌نی بوده، دشوار است. اما به نظر می رسد که سرچشمه های آن به زمان های قدیم برمی گردد. خود مراسم رقص، بویژه ضرب و ریتم گیرا و ملودی بسیار خود ویژه ی آن، ریشه در گنجینه موسیقی باستانی آسیای مرکزی یا حتی گسترده تر – شرق میانه دارد.

رفته رفته این رقص توسط ماهیگیران جوان و دامدارانی که در روستاهای ساحلی مناطق دریای خزر – اِسن غولی، چِکیشلر، غیزیل سو و برخی روستاهای دیگر سکونت داشتند اجراء شدند. دیرتر این رقص را دختران و زنان جوان شروع کردند. با نظارت و مراقبت مردم شناس ترکمن ان.ان. قاراش – خان اوغلی از طایفه یموت در اِسِن غولی، که مربوط به سال ۱۹۲۲ است، این رقص در آن زمان بین زنان محلی از محبوبیت زیادی برخوردار بوده است.

شکل این رقص تا حدود زیادی با گذشته تفاوت داشت. در جمع و یا محفلی، افراد ضمن اشاره به یکدیگر دو به دو یا چهارتا رقصنده جهت رقص بیرون می آمدند. در متن های همراه سرود – موسیقی عناصر زندگی که بازتاب دهنده زندگی واقعی است بسیار مصرانه راه یافته اند.

با گذشت زمان، این رقص حتی نام ا‌صلی و گذشته خود را از دست داد و همانگونه که در بالا گفته شد، «کوش دِپمِک» یا «کوش دِپمه» ( دِپمِک – پا برزمین کوبیدن، دِپمه – کوبش پا بر زمین، و کوشت، احتمالا ازحرف ندا ( اصوات) « کوش – کوش» که ابراز شور و هیجان است) نامیده شد.

در دوره پس از جنگ جهانی دوم، به ویژه از اواسط سال های دهه پنجاه درآغاز در منطقه خزر رقص مورد بحث بسیارمتداول شد. در “چِله کِن” این رقص برای نخستین بار با موفقیت روی صحنه فعالیت هنری آماتوری گروه محلی نشان داده شد. اغلب این رقص را در شهرها و روستاها در زمان جشن های عمومی اجرا می کردند. بدون این رقص هیچ عروسی ای سر نمی گرفت، بدرقه و بازگشت سربازان وظیفه و فارغ التحصیلی از آموزشگاه های عالی وغیره، که نویسنده این سطور بارها در همان سال ۱۹۵۹ در چِله کِن، کراسنوودسک و برخی دیگرنقاط روستاهای ساحلی مشاهده کرده بود.

در سال های دهه شصت سده بیست این رقص به سرعت در شرق کشور گسترش یافت و در میانه دهه هفتاد همه مناطق جمهوری را در برگرفت. دوران نوین عناصر نوین.«کوشت دِپمِک» را مردان و زنان به ا‌تفاق هم می رقصند. بجای آوازخوانی بویژه در شهرها، رقص با نواختن آکاردئون یا گارمان همراه است. من در یکی از شب های گرم ماه مه درسال ۱۹۶۸ برای نخستین بار دیدم که چگونه با چنان شور و شوقی دانشجویان دانشگاه عشق آباد به همراهی گارمان در برابر پنجره های خوابگاه خود می رقصید‌ند و پا برزمین می کوبید‌ند.

در گسترش سریع این رقص، تصور می کنم علاوه برچیزهای دیگر، تظاهر نمایشی شکل های اصلی آن، توسط جوانان پرشورشهر ” نِبیت (نفت) داغ” تدارک دیده شده که به مناسبت روز تلویزیون محلی در ماه مه سال ۱۹۶۷ نقش مهمی را ایفا کرد. در حدود همان دوره “ا‌ل.اسملیانسکی” مدیر باله در گروه رقص ملی ترکمنستان برای« راه پیمایی جشن »، رقص باله ای را که برپایه عناصر«کوشت دِپمِک» آماده کرده بود ارائه داد.

در میانه سال های دهه هفتاد «کوشت دِپمِک» با دستکاری و آماده ساختن منا‌سب آن حتی به عنوان رقص با‌له که در رقابت با رقص های باله در سراسر اتحاد شوروی در مسکو مقبولیت عام یافت تدارک دیده شد. چنین است بطور مختصر تاریخ شگفت انگیزاین رقص ترکمنی، مسیر گذشته مراسم تغزلی همراه با رقص صوفیا‌نه تا سرگرمی و تفریح محبوب مورد قبول همگان و شناخته شده جوانان ترکمن.

منبع:هفته نامه صحرا